علائم بیش فعالی در کودکان معمولاً در سه گروه اصلی قرار می گیرند: بی توجهی، بیش فعالی و تکانشگری. ممکن است یک کودک بیشتر با حواس پرتی و فراموش کاری مشکل داشته باشد، کودک دیگری بسیار بی قرار و عجول باشد و بعضی کودکان نیز ترکیبی از هر دو گروه نشانه ها را نشان دهند.
فعال و پرانرژی بودن، بازیگوشی، حواس پرتی یا عجول بودن در بسیاری از کودکان طبیعی است؛ بنابراین مشاهده یکی از این رفتارها به تنهایی به معنای ابتلای کودک به بیش فعالی نیست. بااین حال، زمانی که این رفتارها شدید، مداوم و نامتناسب با سن کودک باشند و در زندگی خانوادگی، تحصیل یا روابط اجتماعی او اختلال ایجاد کنند، لازم است احتمال اختلال نقص توجه و بیش فعالی توسط دکتر متخصص بیش فعالی در مشهد بررسی شود.
مهمترین نشانه های بیش فعالی در کودکان
نشانه های ADHD در سه حوزه اصلی دیده می شوند:
- مشکلات توجه و تمرکز
- بیش فعالی و بی قراری
- تکانشگری و ضعف در کنترل رفتار
هر کودک ممکن است ترکیب متفاوتی از این نشانه ها را نشان دهد. شدت علائم نیز می تواند با افزایش سن، تغییر محیط یا بیشتر شدن انتظارات تحصیلی متفاوت شود.
علائم بیش فعالی و بی توجهی در کودکان
کودکی که بیشتر با مشکلات توجه روبه رو است، لزوماً شلوغ یا پرتحرک نیست. ممکن است او در کلاس آرام بنشیند اما ذهنش مرتب از موضوع درس منحرف شود یا نتواند تکالیف خود را به پایان برساند.
مهم ترین علائم کم توجهی عبارتند از:
۱. بی دقتی و انجام اشتباهات مکرر
کودک ممکن است در تکالیف مدرسه، نقاشی، نوشتن، محاسبات یا فعالیت های روزمره اشتباهاتی انجام دهد که ناشی از ندانستن پاسخ نیستند. برای مثال، بخشی از سؤال را نمی خواند، علامت های ریاضی را اشتباه می بیند یا جزئیات ساده را نادیده می گیرد.
۲. دشواری در حفظ تمرکز
تمرکز کردن هنگام گوش دادن به درس، انجام تکلیف، مطالعه، بازی های دارای قانون یا گفت وگو برای کودک دشوار است. ممکن است فعالیتی را شروع کند اما پس از مدت کوتاهی سراغ کار دیگری برود.
۳. به نظر می رسد به صحبت دیگران گوش نمی دهد
هنگامی که والدین یا معلم مستقیماً با کودک صحبت می کنند، ممکن است واکنشی نشان ندهد یا بعداً نتواند توضیح دهد چه چیزی از او خواسته شده است. این رفتار همیشه به معنای بی احترامی یا لجبازی نیست.
۴. ناتمام گذاشتن کارها و تکالیف
کودک ممکن است انجام تکالیف، مرتب کردن اتاق یا پوشیدن لباس را شروع کند، اما در میانه کار حواسش پرت شود و آن را نیمه تمام رها کند.
۵. مشکل در برنامه ریزی و نظم
مرتب کردن وسایل، مدیریت زمان، اولویت بندی کارها و انجام فعالیت ها به ترتیب برای کودک دشوار است. میز تحریر، کیف مدرسه یا اتاق او ممکن است مرتباً نامنظم باشد.
۶. اجتناب از فعالیت های نیازمند تمرکز طولانی
کودک ممکن است در برابر تکالیف طولانی، مطالعه، نوشتن یا فعالیت هایی که به تلاش ذهنی مداوم نیاز دارند مقاومت کند، انجام آن ها را عقب بیندازد یا مرتب بهانه بیاورد.
۷. گم کردن وسایل موردنیاز
گم کردن مداد، پاک کن، کتاب، دفتر، اسباب بازی، لباس، بطری آب یا سایر وسایل شخصی ممکن است مرتب تکرار شود.
۸. حواس پرتی با محرک های محیطی
صداهای اطراف، رفت وآمد افراد، وسایل روی میز یا حتی افکار نامرتبط می توانند به سرعت توجه کودک را از فعالیت اصلی منحرف کنند.
۹. فراموش کاری در فعالیت های روزانه
کودک ممکن است آوردن کتاب، انجام تکلیف، تحویل برگه، مسواک زدن، برداشتن وسایل یا انجام کاری را که چند دقیقه قبل به او گفته شده فراموش کند.
این موارد با فهرست نشانه های بی توجهی در معیارهای تشخیصی بالینی مطابقت دارند؛ اما مشاهده تعدادی از آن ها به تنهایی اثبات کننده ADHD نیست.
بیشتر بخوانید: بیش فعالی از نوع بی توجهی در کودکان؛ علائم و تشخیص
علائم بیش فعالی و بی قراری در کودکان
بیش فعالی به معنای سطحی از فعالیت است که با سن، موقعیت و انتظار محیط تناسب ندارد. کودک ممکن است در شرایطی که باید آرام بماند، نتواند میزان حرکت یا صحبت کردن خود را کنترل کند.
مهم ترین علائم بیش فعالی عبارتند از:
۱۰. تکان دادن مداوم دست ها و پاها
کودک هنگام نشستن با مداد، لباس یا وسایل اطراف بازی می کند، پاهایش را تکان می دهد، روی صندلی جابه جا می شود یا مرتب بدن خود را حرکت می دهد.
۱۱. ترک کردن صندلی در موقعیت نامناسب
ممکن است در کلاس، هنگام غذا خوردن، انجام تکالیف یا حضور در مهمانی مرتب از جای خود بلند شود؛ حتی زمانی که از او انتظار می رود بنشیند.
۱۲. دویدن و بالا رفتن در زمان نامناسب
کودک ممکن است در خانه، فروشگاه، مدرسه یا مهمانی بدون توجه به موقعیت بدود، بپرد یا از وسایل بالا برود. در کودکان بزرگ تر این رفتار ممکن است بیشتر به صورت احساس بی قراری دیده شود.
۱۳. ناتوانی در بازی کردن آرام
انجام فعالیت های آرام مانند نقاشی، کتاب خواندن، ساخت کاردستی یا بازی بی صدا برای کودک دشوار است و معمولاً فعالیت های او با حرکت یا صدای زیاد همراه می شوند.
۱۴. دائماً در حال حرکت بودن
ممکن است کودک طوری به نظر برسد که گویی همیشه باید کاری انجام دهد و حتی پس از فعالیت زیاد نیز به سختی آرام می گیرد.
۱۵. زیاد حرف زدن
کودک ممکن است بیشتر از حد متناسب با موقعیت صحبت کند، موضوع گفت وگو را مرتب تغییر دهد یا اجازه ندهد دیگران صحبت خود را کامل کنند.
این نشانه ها باید با سن کودک و رفتار همسالان او مقایسه شوند. تحرک زیاد در کودکان خردسال معمول است و به تنهایی نشانه اختلال محسوب نمی شود.
علائم تکانشگری در کودکان
تکانشگری یعنی کودک پیش از فکر کردن به نتیجه، عمل یا صحبت کند و در کنترل واکنش های لحظه ای خود مشکل داشته باشد.
۱۶. پاسخ دادن پیش از پایان سؤال
کودک ممکن است قبل از کامل شدن سؤال پاسخ دهد، ادامه جمله دیگران را بگوید یا بدون اجازه وارد بحث شود.
۱۷. مشکل در منتظر ماندن
ایستادن در صف، رعایت نوبت در بازی، صبر کردن برای صحبت یا منتظر ماندن برای دریافت چیزی ممکن است برای کودک بسیار دشوار باشد.
۱۸. قطع کردن صحبت یا فعالیت دیگران
کودک ممکن است مرتب میان صحبت دیگران بپرد، بدون اجازه وارد بازی شود، وسایل دیگران را بردارد یا در فعالیت آن ها دخالت کند.
رفتارهای تکانشی گاهی کودک را در معرض اشتباه، تعارض با همسالان یا انجام فعالیت های پرخطر قرار می دهند؛ بااین حال، شدت و تکرار رفتار و تناسب آن با سن کودک اهمیت زیادی دارد.
انواع بیش فعالی در کودکان
بر اساس الگوی نشانه ها، ADHD می تواند به سه شکل دیده شود:
بیش فعالی با غلبه بی توجهی
در این حالت، مشکلات اصلی کودک شامل حواس پرتی، فراموش کاری، بی نظمی، خیال پردازی و ناتمام گذاشتن کارهاست. تحرک یا تکانشگری ممکن است کم رنگ باشد.
این کودکان گاهی به اشتباه تنبل، بی انگیزه یا بی مسئولیت شناخته می شوند؛ درحالی که برای مشخص شدن علت رفتارهایشان به ارزیابی دقیق نیاز دارند.
بیش فعالی با غلبه بیش فعالی و تکانشگری
کودک بیشتر بی قرار، پرتحرک، عجول و کم صبر است. ممکن است زیاد صحبت کند، نوبت را رعایت نکند یا پیش از فکر کردن دست به عمل بزند.
نوع ترکیبی
در نوع ترکیبی، کودک هم نشانه های قابل توجه بی توجهی و هم نشانه های بیش فعالی و تکانشگری را نشان می دهد.
علائم بیش فعالی در سنین مختلف
رفتار کودک باید با سطح رشد و انتظارات متناسب با سن او مقایسه شود. یک رفتار ممکن است در سه سالگی طبیعی باشد، اما تکرار شدید همان رفتار در سن مدرسه نیازمند بررسی باشد.
بیشتر بخوانید: علائم بیش فعالی در کودکان زیر ۲ سال +بررسی 5 علامت بیش فعالی
علائم بیش فعالی در کودکان پیش دبستانی
تقریباً همه کودکان پیش دبستانی گاهی بی قرار، عجول یا کم توجه هستند. به همین دلیل، تشخیص ADHD در کودکان بسیار خردسال دشوارتر است.
نشانه های نگران کننده می توانند شامل موارد زیر باشند:
- تحرک بسیار بیشتر از کودکان هم سن
- ناتوانی شدید در شرکت کوتاه مدت در فعالیت های آرام
- قطع کردن دائمی بازی دیگران
- رفتارهای خطرناک و عجولانه مکرر
- دشواری قابل توجه در پیروی از دستورهای ساده
- بروز مشکلات مشابه در خانه، مهدکودک و محیط های دیگر
آکادمی اطفال آمریکا توصیه می کند کودکانی در محدوده سنی ۴ تا ۱۸ سال که مشکلات تحصیلی یا رفتاری همراه با کم توجهی، بیش فعالی یا تکانشگری دارند، از نظر ADHD ارزیابی شوند. تشخیص در کودکان زیر چهار سال دشوارتر است؛ زیرا رفتار و توانایی های آن ها به سرعت در حال تغییر است.
بیشتر بخوانید: علائم بیش فعالی در کودکان ۶ ساله + معرفی 20 علامت بیش فعالی
علائم بیش فعالی در کودکان دبستانی
با شروع مدرسه، نیاز به نشستن، گوش دادن، رعایت نوبت، انجام تکلیف و مدیریت وسایل بیشتر می شود؛ در نتیجه مشکلات توجه و خودکنترلی ممکن است واضح تر شوند.
علائم رایج در این سن عبارتند از:
- فراموش کردن تکالیف یا وسایل مدرسه
- اشتباهات ناشی از بی دقتی
- ناتمام گذاشتن تمرین ها
- حواس پرتی در کلاس
- بلند شدن مکرر از صندلی
- حرف زدن بدون اجازه
- مشکل در رعایت نوبت
- بی نظمی در کیف، دفتر و برنامه درسی
- درگیری با همکلاسی ها به دلیل رفتارهای عجولانه
مشاهده این مشکلات فقط در یک درس یا نزد یک معلم خاص برای تشخیص کافی نیست. شرایط آموزشی، دشواری درس، مشکلات یادگیری و رابطه کودک با محیط نیز باید بررسی شوند.
بیشتر بخوانید: علائم بیش فعالی در کودکان ۹ ساله + معرفی 8 علامت بیش فعالی
نشانه های بیش فعالی در نوجوانان
با افزایش سن، دویدن و بالا رفتن ممکن است کاهش یابد؛ اما بیش فعالی می تواند به شکل بی قراری، تکان دادن پا، احساس نیاز به حرکت یا ناتوانی در آرام ماندن ظاهر شود.
مشکلات زیر نیز ممکن است برجسته تر شوند:
- مدیریت ضعیف زمان
- عقب انداختن تکالیف
- فراموش کردن قرارها و مسئولیت ها
- تصمیم گیری عجولانه
- مشکل در برنامه ریزی
- نوسان عملکرد تحصیلی
- دشواری در حفظ روابط
- رفتارهای پرخطر و بدون فکر
به طور کلی، با افزایش انتظارات تحصیلی و اجتماعی، ممکن است نشانه های کم توجهی و ضعف در سازمان دهی بیشتر به چشم بیایند.
علائم بیش فعالی در دختران و پسران چه تفاوتی دارد؟
ADHD می تواند در هر کودکی دیده شود؛ اما شکل بروز آن همیشه یکسان نیست. پسران بیشتر ممکن است با رفتارهای پرتحرک و تکانشی شناخته شوند، درحالی که در دختران احتمال دیده شدن الگوی بی توجهی بیشتر است.
دختری که در کلاس آرام نشسته اما خیال پردازی می کند، دستورها را از دست می دهد، وسایلش را گم می کند یا تکالیفش را کامل نمی کند، ممکن است دیرتر مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا رفتار او مزاحمت کمتری برای اطرافیان ایجاد می کند.
ADHD در دختران احتمالاً کمتر شناسایی می شود، زیرا نشانه های بی توجهی ممکن است ظریف تر از رفتارهای آشکار بیش فعالی باشند.
چه زمانی علائم کودک نیاز به بررسی تخصصی دارد؟
مشاهده یک یا دو نشانه برای چند روز یا چند هفته به معنای ابتلای کودک به ADHD نیست. بهتر است ارزیابی تخصصی را جدی تر در نظر بگیرید اگر:
- نشانه ها حداقل شش ماه ادامه داشته اند.
- رفتارها با سن و سطح رشد کودک تناسب ندارند.
- مشکلات هم در خانه و هم در مدرسه یا محیط دیگری دیده می شوند.
- علائم موجب افت تحصیلی یا ناتمام ماندن مداوم تکالیف شده اند.
- کودک در دوست یابی یا حفظ روابط مشکل پیدا کرده است.
- رفتارهای تکانشی او را در معرض خطر قرار می دهند.
- تنش و تعارض خانوادگی به شکل قابل توجه افزایش یافته است.
- معلم، مربی یا مراقبان دیگر نیز نگرانی مشابهی دارند.
- کودک با وجود دریافت دستور روشن و حمایت مناسب همچنان در انجام فعالیت های روزمره مشکل جدی دارد.
در معیارهای تشخیصی، نشانه ها باید پیش از ۱۲سالگی آغاز شده باشند، حداقل شش ماه ادامه پیدا کنند، در دو یا چند محیط حضور داشته باشند و به طور مشخص عملکرد اجتماعی یا تحصیلی کودک را مختل کنند.
برای کودکان تا ۱۶ سال، وجود حداقل شش نشانه در گروه بی توجهی و یا بیش فعالی ـ تکانشگری یکی از معیارهای بالینی است؛ اما شمارش نشانه ها به تنهایی برای تشخیص کافی نیست و باید توسط متخصص تفسیر شود.
بیشتر بخوانید: کاردرمانی برای کودکان بیش فعال | فواید، تمرینها و زمان شروع
چه مشکلاتی ممکن است شبیه بیش فعالی باشند؟
همه مشکلات تمرکز یا بی قراری ناشی از ADHD نیستند. بعضی شرایط می توانند نشانه هایی شبیه بیش فعالی ایجاد کنند یا هم زمان با آن وجود داشته باشند، از جمله:
- کمبود یا اختلال خواب
- اضطراب و استرس
- افسردگی
- مشکلات یادگیری
- اختلالات زبان و رشد
- طیف اوتیسم
- مشکلات رفتاری
- تیک ها
- برخی مشکلات جسمی
- تغییرات یا فشارهای خانوادگی و محیطی
برای مثال، کودکی که خواب کافی ندارد ممکن است در کلاس تمرکز نکند و کودکی که اضطراب دارد ممکن است مرتب تکان بخورد یا بی قرار به نظر برسد. به همین دلیل، ارزیابی دقیق باید احتمال وجود علت های دیگر و اختلالات همراه را نیز بررسی کند.
سخن پایانی
علائم بیش فعالی در کودکان فقط به جنب وجوش زیاد محدود نمی شوند. فراموش کاری، حواس پرتی، ناتمام گذاشتن تکالیف، بی نظمی، زیاد حرف زدن، ناتوانی در رعایت نوبت و رفتارهای بدون فکر نیز می توانند بخشی از نشانه های ADHD باشند.
بااین حال، بسیاری از این رفتارها گاهی در کودکان سالم نیز دیده می شوند. آنچه احتمال وجود اختلال را بیشتر می کند، شدت زیاد، تداوم حداقل شش ماهه، بروز در چند محیط و ایجاد اختلال در زندگی کودک است.
هدف از شناخت این نشانه ها، تشخیص دادن کودک در خانه نیست؛ بلکه آگاهی زودهنگام و مراجعه به موقع به روانشناس کودک در مشهد برای ارزیابی دقیق است. تشخیص صحیح کمک می کند نیازهای واقعی کودک بهتر شناخته شوند و خانواده و مدرسه حمایت متناسب تری در اختیار او قرار دهند.
سؤالات متداول درباره علائم بیش فعالی در کودکان
1- اولین علائم بیش فعالی در کودکان چیست؟
اولین نشانه ها می توانند شامل حواس پرتی مداوم، ناتوانی در پیروی از دستورها، تحرک بیش ازحد، رفتارهای عجولانه یا مشکل در رعایت نوبت باشند. یک علامت منفرد برای تشخیص کافی نیست.
2- بیش فعالی از چه سنی مشخص می شود؟
نشانه ها باید در دوران کودکی و پیش از ۱۲سالگی آغاز شده باشند. ارزیابی ADHD از حدود چهار سالگی امکان پذیر است؛ اما تشخیص در کودکان بسیار خردسال دشوارتر است، زیرا تحرک و کم توجهی در این سنین می تواند بخشی از رشد طبیعی باشد.
3- آیا کودک آرام هم ممکن است بیش فعال باشد؟
بله. بعضی کودکان نوع بی توجه ADHD را دارند و ممکن است آرام، خیال پرداز یا کم حرف به نظر برسند. مشکل اصلی این کودکان بیشتر در تمرکز، نظم، حافظه روزمره و کامل کردن کارها دیده می شود.
4- آیا شیطنت زیاد نشانه بیش فعالی است؟
خیر. شیطنت و انرژی زیاد در بسیاری از کودکان طبیعی است. رفتار زمانی احتمال ADHD را مطرح می کند که پایدار، شدید، نامتناسب با سن و مختل کننده عملکرد کودک باشد.
5- آیا بیش فعالی فقط در مدرسه دیده می شود؟
برای تشخیص ADHD، نشانه ها معمولاً باید در دو یا چند محیط مانند خانه، مدرسه، جمع خانوادگی یا فعالیت های اجتماعی دیده شوند. مشکل محدود به یک محیط ممکن است علت دیگری داشته باشد.
6- آیا تست آنلاین بیش فعالی قابل اعتماد است؟
تست های آنلاین نمی توانند تشخیص قطعی بدهند. هیچ تست واحدی برای تشخیص ADHD وجود ندارد و نتیجه باید همراه با مصاحبه، گزارش والدین و معلم و ارزیابی سایر علت های احتمالی بررسی شود.
7- آیا علائم بیش فعالی در دختران متفاوت است؟
ممکن است دختران بیشتر نشانه های بی توجهی مانند خیال پردازی، فراموش کاری و بی نظمی را نشان دهند و به همین دلیل دیرتر شناسایی شوند. بااین حال، هر دو نوع نشانه می توانند در دختران و پسران دیده شوند.
8- آیا نداشتن تمرکز هنگام انجام تکالیف نشانه ADHD است؟
نه همیشه. دشوار بودن تکلیف، خستگی، اضطراب، مشکلات یادگیری، خواب ناکافی و عوامل محیطی نیز می توانند تمرکز را کاهش دهند. تکرار مشکل در فعالیت ها و محیط های مختلف اهمیت بیشتری دارد.
9- برای تشخیص بیش فعالی کودک به چه متخصصی مراجعه کنیم؟
روان پزشک کودک و نوجوان، روان شناس کودک دارای صلاحیت یا متخصص کودکان می تواند ارزیابی اولیه را انجام دهد یا کودک را برای بررسی تکمیلی ارجاع دهد.
